Ebeveynlerimizle kurduğumuz ilişki bizi nasıl biçimlendirir?
Çocukluğunuz çoktan bitti ama etkisi bitmedi. İlişki kurma biçiminiz, öfkeye tepkiniz, kendinize bakışınız — hepsi o ilk ilişkinin izlerini taşır.
Nilay Yılmaz
Psikolog
Anneniz eleştireldi, siz mükemmeliyetçi oldunuz. Babanız duygusal olarak uzaktı, siz yakınlıktan korkuyorsunuz. Ya da tam tersi: aileniz çok koruyucuydu, siz bağımsızlık kuramıyorsunuz.
Bu bağlantılar tesadüf değildir. Psikodinamik bakış açısına göre ebeveyn ilişkisi, kişiliğin şekillendiği ilk laboratuvardır.
Çocuklukta ne öğrenilir?
İlk yıllarda ebeveynle kurulan ilişki, üç temel şemayı oluşturur:
Ben kimim?
- Sevilmeye değer miyim?
- Yeterli miyim?
- İhtiyaçlarım önemli mi?
Diğerleri nasıl?
- İnsanlara güvenebilir miyim?
- Terk edilir miyim?
- Yakınlık güvenli mi?
Dünya nasıl bir yer?
- Tehlikeli mi, güvenli mi?
- Kontrol edebilir miyim?
- Hak ettiğimi alabilir miyim?
Erken dönem ilişkide şekillenen 3 temel şema
Yaygın ebeveyn kalıpları ve yetişkindeki yansımaları
Eleştirel ebeveyn → Mükemmeliyetçi yetişkin
“Yeterince iyi değilim” inancı. Sürekli kendini kanıtlama çabası, başarıdan keyif alamama, hata karşısında orantısız suçluluk.
Duygusal olarak uzak ebeveyn → Yakınlıktan kaçınan yetişkin
“Kimseye ihtiyacım yok” kalkanı. Bağımsızlık takıntısı, duygusal ifadede zorluk, ilişkilerde mesafe.
Aşırı koruyucu ebeveyn → Karar veremeyen yetişkin
“Yanlış yaparım” korkusu. Bağımsızlık kuramama, sürekli onay arayışı, kendi isteklerini bilememe.
Tutarsız ebeveyn → Kaygılı yetişkin
“Ne zaman ne olacak bilmem” belirsizliği. Terk edilme korkusu, aşırı güvence arayışı, ilişkilerde yapışkanlık.
Ebeveynlerimizi suçlamak mı gerekiyor?
Hayır — ve bu önemli bir ayrımdır. Psikodinamik yaklaşım ebeveynleri suçlamak için değil, geçmişi anlamak için geçmişe bakar. Çoğu ebeveyn kendi koşullarında elinden gelenin en iyisini yapmıştır. Ancak “ellerinden gelenin en iyisi” bile bazen çocuğun ihtiyaçlarını karşılamaya yetmemiş olabilir.
Amaç suçlamak değil, anlamaktır. Anladığınızda, o kalıbı bilinçli olarak değiştirme gücünü kazanırsınız.
“Ebeveynlerimizi anlamak, onları affetmek zorunda olduğumuz anlamına gelmez. Ama kendimizi anlamanın yolu çoğunlukla oradan geçer.”
Geçmişin bugünü nasıl şekillendirdiğini birlikte keşfedelim.
Erken dönem deneyimlerinizin izlerini anlamak, bugünkü kalıpları dönüştürmenin ilk adımıdır.