Duygusal Bulaşma: Başkalarının Ruh Hâli Bizi Nasıl Etkiler?
Bir toplantıya sakin girip gergin çıktığınız, bir arkadaşınızla konuştuktan sonra onun telaşını kendi içinizde sürdürdüğünüz oluyor mu? Bazen ruh hâlimiz, yalnızca başımıza gelenlerle değil, birlikte bulunduğumuz insanların duygularıyla da şekillenir. Bu değişimi fark etmek, kimin ne hissettiğini ve bizim nasıl karşılık vermek istediğimizi ayırt etmeye yardımcı olabilir.
Birinin neşesinin bulunduğu ortama yayılması da, kaygılı bir konuşmanın ardından herkesin daha temkinli davranmaya başlaması da gündelik yaşamda tanıdık örneklerdir. Psikolojide bu tür duygusal etkilenmelerin bir bölümü “duygusal bulaşma” kavramıyla ele alınır. Buradaki bulaşma sözcüğü bir hastalığı, görünmez bir enerjiyi veya kişinin karşısındakinin zihnini okuyabilmesini anlatmaz.
Duygusal bulaşma ne demektir?
Duygusal bulaşma, kişiler arasındaki etkileşim sırasında bir kişinin duygusal durumunun başkasında benzer bir duygulanıma eşlik etmesini anlatır. Bu süreç her zaman bilinçli bir karar içermez. Bir ortamda sesler yükseldiğinde kendi sesimizin de sertleşmesi veya birinin coşkulu anlatımı sırasında bizim de canlanmamız, bunu düşünmek için kullanılabilecek örneklerdir.
Ancak her ruh hâli değişimini bu kavramla açıklamak doğru olmaz. Bir ekip aynı teslim tarihine yetişmeye çalışıyorsa, herkesin gerilmesi ortak çalışma koşullarından da kaynaklanabilir. Uykusuzluk, açlık, kişisel bir sorun veya konuşmada öğrenilen gerçek bir risk de etkili olabilir. “Bu duygu kesinlikle başkasından geçti” sonucuna hemen varmak, kendi yaşantımızı anlamayı zorlaştırabilir.
Bu nedenle yararlı soru, duygunun sahibini kesin olarak belirlemekten önce, etkileşim sırasında nelerin değiştiğini gözlemlemektir. Konuşma başlamadan önce nasıldım? Hangi söz, ton veya olay bende karşılık buldu? Şimdi yaşadığım duygu, mevcut bir kaygımla da birleşiyor olabilir mi?
Empati ile duygusal bulaşma aynı şey mi?
Empati ve duygusal bulaşma ilişkili kavramlardır; fakat aynı anlamda kullanılmaları önemli bir ayrımı siler. Empatiyi açıklayan pek çok yaklaşım, başkasının yaşantısına karşılık verirken kendimiz ile diğer kişi arasındaki farkı korumayı vurgular. Başkasının üzüntüsünü anlamaya çalışmak, onunla tamamen aynı durumda olmak veya aynı tepkiyi vermek zorunda olmak değildir.
Empatik karşılık
“Bu durumun seni ne kadar kaygılandırdığını anlıyorum. Ben farklı hissediyor olabilirim; yine de seni dinleyebilirim.”
Ayırt etmenin zorlaştığı an
“O bu kadar endişeliyse ben de hemen harekete geçmeliyim. Sakin kalırsam onu önemsememiş olurum.”
Bu örnekler kişilik sınıfları değildir. Aynı insan bir konuşmada kendi tepkisini ayırt edebilirken başka bir konuşmada zorlanabilir. Özellikle yakın ilişkilerde, karşımızdakinin duygusunu anlamak ile o duyguyu hemen ortadan kaldırmak için sorumluluk üstlenmek birbirine karışabilir.
Birini önemsemenin tek göstergesi onun kadar üzülmek değildir. Bazen dinlemek, neye ihtiyacı olduğunu sormak veya yapabileceğimiz yardımı açıkça belirtmek daha anlaşılır bir karşılık sunar. Böyle bir karşılık, ilişkiyi duygusal uzaklığa mahkûm etmeden iki kişinin deneyimini ayrı tutar.
Bir konuşmadan sonra içimizde ne kalır?
Bir duygu, onunla ilgili yorumumuz ve ardından yaptığımız davranış aynı şey değildir. Bu katmanları ayırmak, konuşmanın nerede yorucu hâle geldiğini görmeyi kolaylaştırabilir. Karşımızdaki kişinin kaygısını fark etmek başka, “Onu rahatlatamazsam kötü bir arkadaşım” diye düşünmek başka, kendi planlarımızı iptal etmek ise başka bir adımdır.
Bu şema açıklama amacıyla hazırlanmıştır; doğrulanmış bir test veya herkes için geçerli bir neden-sonuç zinciri değildir.
Bu ayrım, ortaya çıkan duyguyu yanlış veya gereksiz ilan etmek için kullanılmaz. Gerginlik gerçekten hissediliyor olabilir. Üzerinde düşünülebilecek nokta, bu gerginliğe verdiğimiz anlamın ve seçtiğimiz davranışın mevcut duruma uygun olup olmadığıdır.
İş ortamında ve aile içinde nasıl görünebilir?
Bir iş toplantısında aynı konu hakkında kullanılan dil değiştikçe grubun havası da değişebilir. Olasılıkların sürekli felaket senaryolarıyla konuşulması ile sorunun kapsamının ve yapılacak işlerin açıklığa kavuşturulması aynı deneyimi yaratmayabilir. Grup duygularını inceleyen deneysel çalışmalar, kişilerin duygusal ifadelerinin grup süreçlerinde rol oynayabildiğini göstermiştir. Bununla birlikte bir laboratuvar bulgusu, gerçek bir iş yerindeki bütün gerilimleri açıklamaz.
Bir ekip üyesi projede gecikme ihtimalini anlatırken “Her şey çökecek” diyor. Toplantıdan çıkan Deniz, henüz kendi görevinde bir gecikme olmadığı hâlde bütün akşam başarısızlık ihtimalini düşünüyor. Burada hem projenin gerçek durumunu öğrenmek hem de konuşmanın Deniz’de uyandırdığı tepkiyi anlamak gerekebilir.
“Şu anda kesin olarak bildiğimiz sorun nedir, benim sorumluluğumdaki adım hangisi?” soruları, duygusal etkilenmeyi yok saymadan işin kapsamını yeniden görünür kılabilir.
Aile içinde ise başka birinin huzursuzluğu, evdeki herkesin kendi davranışını ona göre ayarlamasına yol açan bir düzenin parçası olabilir. Bir yakını üzgünken neşeli kalmayı ayıp bulmak, onun sesi değiştiğinde kendi ihtiyacını söylemekten vazgeçmek veya her görüşmenin ardından uzun süre kendine gelememek üzerinde konuşulabilecek deneyimlerdir.
Bunlar tek başına bir aileyi sağlıksız, bir kişiyi manipülatif veya bir ilişkiyi zararlı ilan etmeye yetmez. Önemli olan örüntünün nasıl tekrarlandığı, kişilerin birbirlerine nasıl davrandığı ve bu etkileşimin gündelik yaşamda neye mal olduğudur.
Başkasının duygusu neden bende bu kadar yer kaplıyor?
Bir konuşmanın etkisi yalnızca karşı tarafın ne hissettiğiyle ilgili olmayabilir. Aynı söz farklı kişilerde farklı karşılıklar bulur. Birinin öfkeli görünmesi kimi insanda itiraz etme isteği doğururken, başka birinde suçluluk veya hemen özür dileme gereği yaratabilir.
Psikodinamik bir bakışla, bu karşılığın kişinin ilişkilerindeki anlamı araştırılabilir. Bir başkasının hoşnutsuzluğunu fark ettiğinde kendisini neden sorumlu hissediyor? Kendi isteğini söylemesi, onu hangi sonuçla karşılaşacakmış gibi düşündürüyor? Bir süre yardım edememek, zihninde nasıl bir insan olduğu anlamına geliyor?
Bu sorular, duygusal etkilenmenin mutlaka çocukluk travmasından kaynaklandığını varsaymaz. Her yaşantıyı tek bir geçmiş olaya bağlamak yerine, bugün olanlarla kişinin alışılmış beklentileri arasındaki ilişkiye bakar. Kişisel anlamı araştırmak, gerçek bir iş yükünü veya ilişkide yaşanan somut bir sorunu gözden kaçırmak için de kullanılmamalıdır.
Etkilendiğinizi fark ettikten sonra ne yapılabilir?
1. Önce değişimi tarif edin
“Yine herkesin duygusunu üstüme aldım” gibi genel bir hüküm yerine, belirli bir anı tarif etmek daha işe yarar bir başlangıç olabilir: “Telefon konuşmasından önce sakindim; sonrasında acele etmem gerektiğini düşündüm ve omuzlarım gerildi.” Böylece bir kimlik etiketi yerine üzerinde konuşulabilecek bir yaşantı oluşur.
2. Duyguyla sorumluluğu birbirinden ayırın
Bir yakının endişelenmesi, sizin bütün endişesini giderebileceğiniz anlamına gelmez. Yapabileceğiniz şey, onu bir süre dinlemek, belirli bir konuda yardımcı olmak veya o gün için uygun olmadığınızı söylemek olabilir. “Bunu duyunca ben de gerildim; sana nasıl bir destek iyi gelir?” cümlesi hem karşılık vermeyi hem de ihtiyacı sormayı mümkün kılar.
3. Bildiğiniz şeyle tahmininizi ayırın
Karşınızdakinin yüz ifadesinden onun sizinle ilgili ne düşündüğünü kesin olarak bilemezsiniz. “Bana kızdı” yorumunu gerçek kabul etmek yerine, uygun bir durumda “Biraz gergin görünüyorsun; benimle ilgili konuşmak istediğin bir şey var mı?” diye sorabilirsiniz. Yanıt almak mümkün olmadığında belirsizliğin bir süre açık kalması gerekebilir.
4. Verdiğiniz karşılığı seçmek için zaman tanıyın
Her yoğun konuşmanın hemen ardından karar vermek zorunda olmayabilirsiniz. Kısa bir ara istemek, not almak veya konuşmaya ne zaman dönebileceğinizi söylemek seçenek olabilir. Ara vermek, karşı tarafı cezalandırmak için kullanılan belirsiz bir sessizliğe dönüştüğünde ise başka bir ilişki sorunu ortaya çıkar. Sürenin ve geri dönüşün açık olması fark yaratır.
Bu öneriler herkes için aynı sonucu sağlayan bir müdahale programı değildir. Amaç duygusal alışverişi kapatmak değil, o alışverişin içinde kendi deneyiminizi ve vereceğiniz yanıtı daha iyi fark edebilmektir.
Her etkilenme olumsuz değildir
Bir arkadaşın heyecanını paylaşmak, bir ekipteki canlılıktan cesaret almak veya bir kutlamada birlikte sevinmek de duyguların sosyal tarafını hatırlatır. Dolayısıyla hedef başkalarından hiç etkilenmemek olamaz. Tam bir duygusal yalıtım, yakınlık kurmanın tek veya zorunlu yolu değildir.
Asıl mesele, etkilenmenin seçme alanımızı ne kadar daralttığıdır. Başkasını dinledikten sonra kendi isteğimizi hâlâ söyleyebiliyor muyuz? Farklı bir ruh hâlinde olmaya hakkımız varmış gibi hissedebiliyor muyuz? Karşı tarafın sorunuyla ilgilenirken kendi günümüzü sürdürebiliyor muyuz?
Bu soruların bazıları sınırlarla da ilişkilidir. Konuyu bu yönden ayrıntılandırmak isterseniz sınır koymanın neden zorlaşabildiğini ele alan yazıyı okuyabilirsiniz. Buradaki odak ise sınır koyma tekniğinden önce, ilişkide duyguların nasıl ortaklaştığını fark etmektir.
Kendinize sorabileceğiniz dört soru
- Bu etkileşimden önce ve sonra içimde neler değişti?
- Şu anda bildiğim bir şeye mi, başkasının ne hissettiğine ilişkin tahminime mi karşılık veriyorum?
- Dinlemek, yardımcı olmak ve sorunu tamamen üstlenmek benim için nerede birbirine karışıyor?
- Karşımdakini önemserken bugün kendim için neye ihtiyaç duyuyorum?
Bu sorular bir tanı veya puanlama aracı değildir; belirli bir deneyim üzerine düşünmek için hazırlanmıştır.
Kendi duygunuza da yer açmak
Başkasının duygusundan etkilenmek, zayıf olmak veya kendini kaybetmekle eş anlamlı değildir. Düşünmeye değer olan, bu etkileşimin sizin için nasıl işlediğidir. Bir konuşmada hem karşınızdakine yer vermek hem de kendi yaşantınızın farklı olabileceğini kabul etmek mümkündür.
İlişkilerden sonra yaşadığınız sıkıntı uykunuzu, çalışmanızı veya yakınlık kurmanızı belirgin biçimde zorlaştırıyorsa, tekrar eden örüntüyü bir ruh sağlığı uzmanıyla ele almak yararlı olabilir. Görüşme süreci hakkında bilgi için iletişim sayfasından ulaşabilirsiniz.