“Annem beni çok eleştirdi, bu yüzden hep onay arıyorum.” “Babam duygusal olarak uzaktı, bu yüzden terk edilmekten korkuyorum.” “Çocukken hata yapmam hoş karşılanmıyordu, bu yüzden şimdi kendime karşı çok sertim.”

Bu bağlantıları kurabilmek değerlidir. Kişi geçmiş deneyimleriyle bugünkü davranışları arasında bir ilişki görmeye başladığında, kendi iç dünyası daha anlaşılır hale gelir. Fakat terapiye başlayan pek çok kişinin bir süre sonra karşılaştığı önemli bir soru vardır:

“Bunu zaten biliyorum. Peki neden hâlâ değişmiyor?”

Bir davranışın nedenini anlamak ile o davranışı mümkün kılan duygusal örüntünün gerçekten değişmesi aynı şey değildir. Kişi zihinsel düzeyde kendisini son derece iyi analiz edebilir; yine de aynı ilişkileri seçebilir, aynı durumlarda yoğun kaygı yaşayabilir veya aynı savunmalara başvurabilir.

Bu nedenle psikoterapide içgörü önemlidir ama çoğu zaman sürecin yalnızca başlangıç noktalarından biridir.

Bilmek ile Değişmek Neden Aynı Şey Değildir?

Zihinsel bilgi çoğu zaman bilinçli düzeyde işler. Fakat psikolojik tepkilerimizin önemli bir kısmı yalnızca bilinçli düşünceler tarafından yönetilmez.

Bir kişi mantıksal olarak partnerinin kendisini terk etmeyeceğini biliyor olabilir ama küçük bir mesafe hissettiğinde yoğun kaygı yaşayabilir. Bir başkası hata yapmanın dünyanın sonu olmadığını çok iyi bilir ancak iş yerinde yaptığı küçük bir yanlış sonrasında saatlerce kendisini eleştirebilir.

Başka biri, çocukluğundaki eleştirel ortamın bugün kendisine yönelik sert tutumunu etkilediğini bilir; yine de bir hata yaptığında otomatik olarak “yetersizim” hissine kapılabilir.

Burada sorun kişinin yeterince düşünmemesi değildir. Sorun, duygusal sistemin öğrenilmiş tepki biçimlerinin yalnızca mantıksal açıklamalarla kolayca değişmemesidir.

“Bir duygunun nedenini bilmek, o duygunun üzerimizdeki etkisini otomatik olarak ortadan kaldırmaz.”

Entelektüelleştirme Nedir?

Psikodinamik yaklaşımda entelektüelleştirme, kişinin zorlayıcı duygularla doğrudan temas etmek yerine onları analiz ederek, açıklayarak veya teorik bir düzeyde tutarak kendisini koruduğu savunma biçimlerinden biri olarak ele alınır.

Bu her zaman bilinçli olarak yapılan bir şey değildir. Kişi son derece açık, mantıklı ve ayrıntılı bir biçimde yaşadığı sorunlardan söz edebilir; ancak konuşmanın içinde üzüntü, öfke, korku veya kırgınlıkla gerçek bir temas kurulmayabilir.

Örneğin bir kişi çocukluğundaki ihmal deneyimini oldukça sakin biçimde anlatabilir:

“Annemin kendi sorunları vardı. Babam da çalışıyordu. O yüzden benimle fazla ilgilenememeleri normal.”

Bu açıklama doğru olabilir. Ancak açıklamanın altında hâlâ “kimse benimle gerçekten ilgilenmedi” duygusu bulunabilir.

Zihin yaşananı açıklamış olsa da duygu henüz işlenmemiş olabilir.

Kendini Çok İyi Analiz Etmek de Bir Savunma Olabilir mi?

Bazen evet. Özellikle psikolojiye ilgi duyan, çok okuyan veya uzun süredir kendisi üzerine düşünen kişiler kendi davranışlarını oldukça doğru biçimde açıklayabilirler.

“Bunun terk edilme korkumdan kaynaklandığını biliyorum.”

“Bu benim bağlanma örüntüm.”

“Burada aslında babama öfkemi partnerime yansıtıyorum.”

Bu ifadeler yanlış olmak zorunda değildir. Ancak bazen kişi duyguyu yaşamadan önce onu açıklamaya başlar. Açıklama, duyguyla temasın önüne geçebilir.

Bu durumda terapi yeni bir teori üretmekten çok, kişinin zaten bildiği şeyleri farklı biçimde deneyimlemesine alan açar.

Terapi İlişkisi Neden Önemlidir?

İnsanların kendileriyle ve başkalarıyla kurdukları ilişki biçimleri çoğunlukla ilişkiler içerisinde oluşur. Bu nedenle bazı değişimler de yalnızca tek başına düşünerek değil, yeni bir ilişki deneyimi yaşayarak gerçekleşebilir.

Bir kişi eleştirileceğini beklediği bir anda eleştirilmediğini deneyimleyebilir. Öfkesini ifade ettiğinde ilişkinin bozulmadığını görebilir. Bir ihtiyacını dile getirdiğinde reddedilmeyebilir. Sessiz kaldığında hemen terk edilmeyebilir.

Bu deneyimler küçük görünse de kişinin yıllardır taşıdığı beklentileri sorgulamasına imkân verebilir.

Buradaki amaç terapistin danışana sürekli olumlu geri bildirim vermesi değildir. Daha çok kişinin ilişkiler içerisinde otomatik olarak beklediği sonuçların fark edilmesi ve bunların birlikte anlaşılabilmesidir.

Duyguyu Hissetmek Ne Demektir?

“Duygularını hisset” ifadesi bazen belirsiz gelebilir. Duyguyu hissetmek, kişinin kendisini yoğun bir duygunun içine bırakması veya kontrolünü kaybetmesi anlamına gelmez.

Daha çok, ortaya çıkan duyguyu hemen açıklamadan, bastırmadan veya ondan uzaklaşmadan fark edebilmek anlamına gelir.

Örneğin kişi bir olay anlatırken bir anda boğazında düğümlenme, göğüste sıkışma veya gözlerinin dolması gibi bedensel değişimler fark edebilir. Genellikle bu noktada konu değiştirmek, şaka yapmak veya olayı mantıklı biçimde açıklamaya başlamak isteyebilir.

Terapi, tam da bu küçük anlarda kişinin kendi duygusuna biraz daha yaklaşmasına yardımcı olabilir.

“Anlamak duygunun haritasını çıkarabilir; fakat değişim bazen o haritada daha önce gidilmeyen yerlere gerçekten yaklaşabilmekle başlar.”

Neden Aynı Kalıpları Tekrar Tekrar Yaşıyoruz?

İnsanlar çoğu zaman kendilerine iyi gelmediğini bildikleri ilişki ve davranış örüntülerini tekrar ettiklerini fark ederler.

Ulaşılması zor kişilere âşık olmak, sürekli başkalarının ihtiyaçlarını kendi ihtiyaçlarının önüne koymak, eleştirel insanlarla yakınlık kurmak, ilişkiler iyi giderken uzaklaşmak veya başarı yaklaşınca kendini sabote etmek buna örnek olabilir.

Bu tekrarlar mantıksız görünebilir. Fakat psikodinamik açıdan tekrar eden örüntüler genellikle kişinin geçmişte oluşmuş ilişki beklentileriyle bağlantılıdır.

Tanıdık olan her zaman iyi değildir; fakat tanıdık olduğu için güvenliymiş gibi hissedilebilir.

Bu nedenle kişi bilinçli olarak farklı bir şey isterken, bilinçdışı düzeyde eski ve tanıdık ilişki biçimlerine çekilebilir.

“Neden Böyle Olduğumu Biliyorum” Demek Neden Rahatlatmıyor?

Bir açıklama bulmak çoğu zaman başlangıçta rahatlatıcıdır. Kişi yaşadığı zorluğun anlamsız veya rastlantısal olmadığını görmeye başlar.

Ancak bir süre sonra aynı davranışların sürdüğünü görmek hayal kırıklığı yaratabilir.

“Bunca şeyi fark ettim ama neden hâlâ aynı şekilde hissediyorum?”

Bu soru aslında terapinin başarısız olduğu anlamına gelmez. Tam tersine kişi artık yalnızca nedenleri görmekten daha derin bir değişim aradığını fark ediyor olabilir.

İçgörü, kişinin otomatik davranışları fark etmesine yardımcı olur. Fakat farklı bir tepki verebilmek için bazen bu farkındalığın tekrar tekrar yaşanması, duygusal düzeyde işlenmesi ve yeni deneyimlerle birleşmesi gerekir.

İçgörü Yine de Önemli mi?

Kesinlikle. İçgörünün yeterli olmayabilmesi, onun önemsiz olduğu anlamına gelmez.

Bir davranışın farkında olmadan değiştirilmesi oldukça zordur. İçgörü, kişinin otomatik biçimde yaptığı şeyleri görmesine ve bunlarla arasına küçük de olsa bir mesafe koymasına yardımcı olur.

Ancak terapi yalnızca “doğru açıklamayı bulmak” olarak görülürse süreç eksik kalabilir.

İçgörü ile duygusal deneyim birbirinin alternatifi değildir. Çoğu zaman birbirlerini tamamlarlar.

Kişi önce bir örüntüyü fark eder, sonra onu farklı durumlarda görmeye başlar, ardından o örüntünün altında bulunan duygularla temas kurar ve zamanla daha farklı davranabilme kapasitesi gelişir.

Değişim Neden Zaman Alır?

Yıllar içerisinde oluşmuş duygusal ve ilişkisel örüntüler genellikle tek bir farkındalıkla ortadan kalkmaz.

Kişinin belirli durumlarda verdiği tepkiler uzun süre boyunca tekrar edilmiş olabilir. Bu nedenle yeni bir tepki biçiminin gelişmesi de tekrar, farkındalık ve deneyim gerektirir.

Terapi sürecinde bazı şeyleri anlamak oldukça hızlı olabilir. Fakat kişinin o bilgiyle farklı yaşamaya başlaması daha uzun sürebilir.

Bu bir eksiklik değil, psikolojik değişimin doğasının bir parçasıdır.

Terapi Sadece Konuşmak mıdır?

Psikoterapi dışarıdan bakıldığında iki insanın konuştuğu bir süreç gibi görünebilir. Ancak terapötik çalışmanın önemli kısmı yalnızca anlatılan hikâyenin içeriğinde değildir.

Kişinin neyi anlatmakta zorlandığı, hangi konularda duygudan uzaklaştığı, ne zaman kendisini eleştirmeye başladığı, hangi anlarda terapistin düşüncelerini tahmin etmeye çalıştığı veya ne zaman yakınlıktan geri çekildiği de önemlidir.

Bu nedenle terapi yalnızca geçmişi anlatmak değil, kişinin o anda kendisiyle ve karşısındaki kişiyle nasıl ilişki kurduğunu fark etmek için de bir alandır.

İçgörü ve Psikoterapi Hakkında Sık Sorulan Sorular