Göç Sonrasında Kültürleşme Stresi ve Aidiyet

Bu yazı, seçilmiş akademik yayınları ve Dünya Sağlık Örgütü’nün bir raporunu temel alan anlatı niteliğinde bir değerlendirmedir; sistematik derleme veya özgün araştırma değildir.

Göç sonrasında yeni bir dil öğrenmek, çalışma hayatına katılmak ve gündelik düzen kurmak, kişinin kendisini yaşadığı yere ait hissetmesiyle aynı şey değildir. Aidiyet üzerine düşünürken davranışsal uyumu, kültürel kimliği ve yaşam koşullarını ayrı ayrı değerlendirmek gerekir. Bu yazı, kültürleşme kavramının bu ayrımı nasıl açıklayabileceğini ve iki kültürlülük araştırmalarının hangi soruları gündeme getirdiğini ele almaktadır.

Kültürleşme: Tek yönlü bir değişim mi?

Kültürleşme, farklı kültürel grupların temasıyla ortaya çıkan değişimleri açıklamak için kullanılan bir kavramdır. Berry’nin (1997) kuramsal çerçevesi, kişinin köken kültürüyle bağlarını sürdürmesi ile yaşadığı toplumla ilişki kurmasını iki ayrı boyut olarak ele alır. Bu ayrım, yeni bir kültüre katılmanın önceki kültürel bağlardan vazgeçmeyi zorunlu kılmadığını düşünmeye olanak verir. [1]

Modelde bütünleşme, asimilasyon, ayrışma ve marjinalleşme olarak adlandırılan dört yönelim tanımlanır. Bunlar sırasıyla iki kültürle de ilişki kurmayı, ağırlıklı olarak yeni kültüre yönelmeyi, ağırlıklı olarak köken kültürle bağları sürdürmeyi ve her iki alanla bağların sınırlı kalmasını ifade eder. Bu kategoriler kişilik tipi veya tanı değildir. Kişinin ilişkileri zaman ve bağlama göre değişebilir; toplumsal kabul ve dışlanma da hangi seçeneklerin mümkün olduğunu etkiler. [1]

Berry’nin (1997) çerçevesinin şematik özeti. Bunlar tanı veya sabit kişilik sınıfları değildir. [1]

Dil, değerler ve kimlik aynı hızda değişmeyebilir

Schwartz ve arkadaşları (2010), kültürleşmeyi yalnızca dil kullanımıyla ölçmenin yetersizliğine dikkat çeker. Önerdikleri çok boyutlu yaklaşım; kültürel pratikleri, değerleri ve kimlik bağlarını hem köken kültür hem de içinde yaşanılan kültür açısından ele alır. Böylece bir kişinin gündelik alışkanlıkları değişirken değerlerinin veya kendisini tanımlama biçiminin farklı bir yönde ilerleyebileceği anlaşılır. [2]

Örneğin Almanca çalışan bir yetişkinin aile ilişkilerini Türkçe sürdürmesi, tek başına eksik uyum göstergesi sayılamaz. Bu örnek, modelin gündelik yaşama uygulanmasına ilişkin açıklayıcı bir yorumdur; belirli bir araştırma katılımcısına veya danışana ait değildir. Kültürleşme stresi açısından önemli olan, kişinin farklı çevrelerin beklentilerini nasıl yaşadığı ve bu beklentiler arasında hangi gerilimlerle karşılaştığıdır. [2]

İki kültürlülük zorunlu olarak çatışma anlamına gelmez

Nguyen ve Benet-Martínez’in (2013) meta-analizinde iki kültürlülük ile uyum arasındaki ilişki, 83 çalışma ve 23.197 katılımcı üzerinden incelenmiştir. Araştırmacılar, iki kültürlülük ile psikolojik ve sosyokültürel uyum arasında pozitif bir ilişki bildirmiştir. İlişkinin büyüklüğü kullanılan ölçümlere, uyumun hangi boyutunun değerlendirildiğine ve örneklem özelliklerine göre değişmektedir. [3]

Bu bulgu, iki kültürle bağ kurmanın mutlaka kimlik karmaşası yaratacağı varsayımını sorgular. Ancak ilişki, nedensellik kanıtı olarak okunmamalıdır: iki kültürlü olmanın tek başına daha iyi ruh sağlığı sağladığı söylenemez. Sonuçlar ayrıca her bireyin iki kültür arasında aynı dengeyi kurması gerektiği anlamına gelmez. Çok sayıda çalışmanın birleştirilmesi, çalışmalar arasındaki yöntem ve bağlam farklılıklarını ortadan kaldırmaz. [3]

Aidiyeti yalnızca bireyin sorumluluğuna bırakmamak

Dünya Sağlık Örgütü’nün 2023 tarihli raporu, göçmen ve mültecilerin ruh sağlığını bireysel, toplumsal ve yapısal etkenler birlikte ele alınarak değerlendirmektedir. Kimlik ve topluluk desteği, temel ihtiyaçlar ve güvenlik ile bakım hizmetlerine erişim raporun önemli başlıkları arasındadır. Bu yaklaşım, psikolojik güçlüklerin yalnızca kişinin uyum becerileriyle açıklanamayacağını hatırlatır. [4]

Örneğin dışlanma yaşayan bir kişinin aidiyet güçlüğünü yalnızca düşünce biçimine bağlamak, yaşadığı çevrenin etkisini görünmez kılabilir. Ruhsal deneyimi anlamak; kişinin ilişkilerini ve kaynaklarını, aynı zamanda karşılaştığı ekonomik, hukuki ve toplumsal koşulları da dikkate almayı gerektirir. Raporda göçmenler ve mülteciler birlikte ele alınsa da bu grupların deneyimleri birbirinin yerine kullanılamaz. [4]

Bu bulgular Almanya’daki Türkçe konuşan yetişkinler için nasıl okunabilir?

Burada ele alınan çalışmalar, Almanya’daki tüm Türkçe konuşan yetişkinleri temsil eden tek bir örnekleme dayanmamaktadır. Göç nedeni, kuşak, yaş, dil deneyimi ve yaşam koşulları farklı kişilerin aynı başlık altında toplanması önemli ayrımları örtebilir. Dolayısıyla bu çerçeveler kişiye tanı koymak veya ne hissetmesi gerektiğini söylemek için kullanılamaz.

Yazının sentezi olarak şu sorular önerilebilir: Kişi hangi ilişkilerde kendisini kabul edilmiş hissediyor? Kültürel beklentiler arasında ne zaman gerilim yaşıyor? Hangi bağlarını sürdürmek, hangilerini yeniden tanımlamak istiyor? Bu sorular bir değerlendirme ölçeği değildir; aidiyet deneyimini bireyin kendi anlatısı içinde düşünmeye yardımcı olan başlangıç noktalarıdır.

Metin genel bilgilendirme amaçlıdır; bireysel psikolojik değerlendirme yerine geçmez.

Kuşak farkını bir başarı sıralamasına çevirmemek

Almanya’ya yetişkinlikte taşınan biri ile Almanya’da büyüyen birinin “ev” sözcüğüne yüklediği anlam aynı olmak zorunda değildir. Buradaki karşılaştırma bir araştırma sonucunun aktarımı değil, farklı yaşam öykülerini düşünmek için kurulmuş bir örnektir. İlk kişi için ev, geride bırakılan bir şehir ve eski gündelik hayat olabilir. İkinci kişi için aynı sözcük, yaşadığı mahalleyi, aile dilini ve ailesinin Türkiye anlatılarını birlikte çağrıştırabilir.

Bu iki anlatıdan birini daha “gerçek”, daha “başarılı” veya daha “uyumlu” ilan etmek yerine, kişinin kendi deneyiminde hangi bağların anlam taşıdığı sorulabilir. Türkiye ile güçlü bağlar kurmak Almanya’daki yaşamı reddetmek anlamına gelmeyebilir. Benzer şekilde, gündelik hayatın büyük bölümünü Almanca sürdürmek de aile geçmişini önemsiz görmekle eş tutulamaz. Bunlar bireysel değerlendirmede araştırılabilecek olasılıklardır; kişinin yalnızca yaşadığı ülkeye veya konuştuğu dile bakılarak varılabilecek sonuçlar değildir.

Gündelik bir örnek: Aynı gün içinde farklı roller

Örnek, tek bir davranıştan bütün kimlik hakkında sonuç çıkarmanın sınırını görünür kılar. Dışarıdan benzer görünen iki sessizlikten biri düşünmek için verilmiş bir ara, diğeri yanlış anlaşılma kaygısıyla ilgili olabilir. Bunun hangisi olduğu varsayımla değil, kişinin kendi anlatısıyla anlaşılabilir. Bu nedenle örnekler okura bir etiket sunmak için değil, sorularını ayrıntılandırmak için kullanılmalıdır.

Bir araştırmayı okurken sorulabilecek dört soru

1. Kimler incelenmiş? Katılımcılar hangi ülkelerde yaşıyor, hangi yaş grubunda ve hangi göç deneyimlerine sahip? Yazıdaki kişiyle aynı dili konuşmaları, aynı koşullarda yaşadıkları anlamına gelmez.
2. Hangi kavram ölçülmüş? Dil kullanımı mı, aidiyet mi, gündelik beceriler mi, ruhsal belirtiler mi? “Uyum” sözcüğünün aynı görünmesi, her araştırmanın aynı şeyi ölçtüğünü göstermez.
3. Nasıl bir ilişki gösterilmiş? İki özelliğin birlikte görülmesi ile birinin diğerine neden olduğunun gösterilmesi ayrı sorulardır. Sonuç cümlesini bu ayrımı gözeterek okumak gerekir.
4. Hangi sınırlar belirtilmiş? Çalışmanın yöntemi ve örneklemi hakkında verilen sınırlılıklar, bulgunun hangi koşullarda anlam taşıdığını değerlendirmeye yardımcı olur.

Bu sorular, burada aktarılan kaynakları değerlendirirken kullanılabilecek bir okuma rehberidir; yeni bir araştırma bulgusu veya psikolojik ölçüm aracı olarak sunulmamaktadır.

Aidiyet üzerine düşünmek için bir durak

Bir yere ait hissetmek üzerine konuşurken yalnızca “Hangi ülkeye daha yakınsınız?” sorusuyla sınırlı kalmak gerekmeyebilir. İnsanların, dillerin ve gündelik ortamların taşıdığı farklı anlamları ayrı ayrı düşünmek daha ayrıntılı bir anlatıya alan açar. Kişinin özlediği şey bir ülkenin tamamından çok belirli bir ilişki, duyulma biçimi veya gündelik alışkanlık olabilir. Bu da önceden varsayılacak bir açıklama değil, kişinin kendisi için araştırabileceği bir sorudur.

Kaynakça

1. Berry, J. W. (1997). Immigration, acculturation, and adaptation. Applied Psychology, 46(1), 5–34. https://doi.org/10.1111/j.1464-0597.1997.tb01087.x
2. Schwartz, S. J., Unger, J. B., Zamboanga, B. L., & Szapocznik, J. (2010). Rethinking the concept of acculturation: Implications for theory and research. American Psychologist, 65(4), 237–251. Açık erişimli makale. DOI: 10.1037/a0019330.
3. Nguyen, A.-M. D., & Benet-Martínez, V. (2013). Biculturalism and adjustment: A meta-analysis. Journal of Cross-Cultural Psychology, 44(1), 122–159. https://doi.org/10.1177/0022022111435097
4. World Health Organization. (2023). Mental health of refugees and migrants: Risk and protective factors and access to care. Raporun yayın sayfası.